Het meest betoverende gezicht van de Gouden Eeuw
Ze kijkt je aan over haar schouder, met halfgeopende lippen en ogen die zowel uitnodigen als op afstand houden. Het Meisje met de Parel van Johannes Vermeer, geschilderd rond 1665, is een van de meest iconische schilderijen ter wereld. Het werk bevindt zich in het Mauritshuis in Den Haag en trekt jaarlijks honderdduizenden bezoekers die betoverd worden door die ene, ongrijpbare blik.
Geen portret maar een 'tronie'
Het Meisje met de Parel is technisch gezien geen portret maar een tronie — een zeventiende-eeuws genre waarbij een figuur werd geschilderd als studie van een gezichtsuitdrukking, exotisch kostuum of lichtval. Tronies waren niet bedoeld als gelijkenis van een specifiek persoon, maar als virtuoze demonstraties van schildervaardigheid. Het meisje draagt een tulband en een enorme, glanzende parel — attributen die haar een tijdloze, bijna buitenaardse uitstraling geven.
De parel die geen parel is
Recent onderzoek heeft aangetoond dat de beroemde parel waarschijnlijk geen echte parel is. Een natuurlijke parel van die omvang zou astronomisch kostbaar zijn geweest, zelfs voor de rijkste Hollandse koopman. Waarschijnlijker is het een venetiaanse glasparel — een imitatie van tin of geblazen glas, populair in de zeventiende eeuw. Vermeer schilderde de parel met slechts twee verfstreken: een vlek loodwit voor de glans en een licht gebogen haakje voor de reflectie van de kraag. Twee simpele streken die een illusie van volmaakte rondheid en glans creëren.
Vermeers ultramarijn
De tulband van het meisje is geschilderd met natuurlijk ultramarijn — het kostbaarste pigment dat in de zeventiende eeuw beschikbaar was, gewonnen uit lapis lazuli uit de mijnen van Afghanistan. Vermeer was buitensporig royaal met ultramarijn; hij gebruikte het vaker en in grotere hoeveelheden dan enig ander schilder van zijn generatie. Sommige historici vermoeden dat dit bijdroeg aan de financiële problemen die zijn weduwe na zijn dood zou achterlaten.
"Het is alsof iemand in een donkere kamer een kaars aansteekt en het eerste wat je ziet, is dat gezicht."— Tracy Chevalier, auteur van de gelijknamige roman
Herontdekking en roem
Na Vermeers dood in 1675 raakte zijn werk grotendeels in vergetelheid. Het Meisje met de Parel werd in 1881 op een veiling gekocht voor slechts twee gulden en dertig cent — een belachelijk laag bedrag, zelfs voor die tijd. Het Mauritshuis verwierf het en langzaam groeide de waardering. De grote doorbraak kwam met Tracy Chevaliers roman Het Meisje met de Parel (1999) en de daarop gebaseerde film (2003), die het schilderij tot een wereldwijd icoon maakten.
Wetenschappelijk onderzoek
In 2018 werd het schilderij onderworpen aan het meest uitgebreide onderzoek in zijn geschiedenis. Met macro-röntgenfluorescentie, infrarood-reflectografie en digitale microscopie ontdekten onderzoekers dat het meisje oorspronkelijk wimpers had (nu verdwenen door slijtage), dat de achtergrond niet zwart maar donkergroen was (een gordijn met subtiele textuur), en dat Vermeer de compositie nauwelijks had gewijzigd — hij wist van begin af aan precies wat hij wilde. Het meisje blijft echter haar geheim bewaren: wie zij was, weten we nog steeds niet.