De onzichtbare eerste laag
Voordat de oude meesters ook maar één zichtbare penseelstreek zetten, besteedden ze vaak dagen aan de onderschildering — de eerste verflaag die de basis vormt voor het hele werk. Deze laag bepaalt de toonwaarden, de compositie en de lichtval, en schijnt door alle latere verflagen heen. Een goede onderschildering is als het skelet van een lichaam: onzichtbaar, maar bepalend voor alles wat je ziet.
Grisaille en verdaccio
De twee meest gebruikte vormen van onderschildering zijn grisaille (in grijstinten) en verdaccio (in groenige aardetinten). Bij grisaille wordt het hele schilderij eerst als een zwart-wit werk uitgevoerd, waarna kleur in transparante glacislagen wordt opgebouwd. Verdaccio, favoriet bij de Italiaanse meesters, gebruikt een groene onderlaag die de warme huidtinten daarboven een natuurlijke, levensechte gloed geeft.
Imprimatura
Nog voordat de onderschildering begint, brengen veel schilders een imprimatura aan — een dunne, transparante kleurlaag over het witte doek. Dit elimineert het intimiderende witte oppervlak en geeft een warme of koele basis die door het hele schilderij heen speelt. Tiziano werkte bij voorkeur op een roodbruine imprimatura, Rubens op een lichtgrijze, en elk van deze keuzes geeft het eindresultaat een fundamenteel ander karakter.
"Een schilderij zonder onderschildering is als een huis zonder fundament — het kan er prachtig uitzien, maar het zal niet standhouden."— Odd Nerdrum
Röntgen onthult het geheim
Dankzij moderne röntgen- en infraroodtechnologie kunnen we nu de onderschilderingen van oude meesters bestuderen zonder het werk aan te raken. Zo ontdekten onderzoekers onder Vermeer's Meisje met de Parel een gedetailleerde ondertekening, en onder Rembrandt's werken vaak radicaal andere composities. De onderschildering vertelt het verhaal van de twijfels, de correcties en het denkproces van de kunstenaar — een verhaal dat eeuwenlang verborgen bleef onder lagen verf.