Berouw in verf
Pentimento (meervoud: pentimenti) komt van het Italiaanse werkwoord pentirsi — 'berouw hebben'. In de schilderkunst verwijst het naar correcties die een kunstenaar aanbrengt door over een eerder geschilderd element heen te werken. De oorspronkelijke compositie wordt bedekt, maar niet vernietigd. Ze wacht geduldig onder de oppervlakte.
Wat de tijd onthult
Na verloop van eeuwen kan olieverf transparanter worden — een proces dat 'doorschemeren' heet. Langzaam worden de verborgen lagen zichtbaar door de bovenste verflaag heen. Zo verscheen er op Rembrandts Bathseba in het bad een mysterieuze derde hand die hij had weggeschilderd. Het schilderij begon letterlijk zijn geheimen prijs te geven.
Röntgen en infrarood
Moderne technologie heeft een schat aan pentimenti onthuld. Met röntgenstraling en infraroodreflectografie kunnen restauratoren door de verflagen heen kijken. Bij Vermeers Meisje met de parel ontdekten ze dat het meisje oorspronkelijk een ander oorhanger droeg. Bij Picasso's Het Blauwe Kamer bleek onder het oppervlak een compleet ander schilderij te zitten: een portret van een man met vlinderdas.
"Elk schilderij is eigenlijk twee schilderijen: het zichtbare, en het verhaal eronder."— Anonieme restaurator
Bewijs van authenticiteit
Pentimenti zijn paradoxaal genoeg ook een belangrijk hulpmiddel bij het vaststellen van echtheid. Een vervalser kopieert het eindresultaat — maar kan niet de twijfels en veranderingen van het creatieve proces nabootsen. Als een schilderij geen pentimenti bevat, kan dat juist een reden zijn voor argwaan. De imperfecties bewijzen de authenticiteit.
Beroemde ontdekkingen
Sommige pentimenti-ontdekkingen hebben de kunstgeschiedenis herschreven. Bij Velázquez' Las Meninas ontdekten onderzoekers dat de schilder oorspronkelijk een heel andere compositie had gepland. Bij Leonardos Dame met de hermelijn bleek het diertje in een latere fase te zijn toegevoegd — het portret was oorspronkelijk zonder hermelijn geschilderd. En bij Goyas Doña Isabel lag onder het portret van de vrouw een compleet mannengezicht verborgen, waarschijnlijk een eerder portret dat Goya had opgegeven.
Een venster op het creatieve brein
Wat pentimenti ons uiteindelijk laten zien, is dat zelfs de grootste meesters twijfelden, corrigeerden en van gedachten veranderden. Het romantische beeld van de kunstenaar die in één geniale opwelling een meesterwerk schept, wordt door pentimenti ontkracht. De werkelijkheid is menselijker en in zekere zin mooier: grote kunst ontstaat door een proces van zoeken, proberen en herzien. Elke correctie onder de verflaag is een glimp van een beslissing die de kunstenaar nam — een arm die werd verplaatst, een figuur die werd verwijderd, een achtergrond die werd veranderd. Het schilderij dat wij zien is slechts het laatste woord in een lang gesprek dat de kunstenaar met zichzelf voerde.