Het schilderij dat geen nachtwacht is
De officiële titel van Rembrandts beroemdste werk is De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch. De naam 'De Nachtwacht' ontstond pas in de achttiende eeuw, toen eeuwenlange ophoping van vuil en verdonkerde vernis het schilderij zo donker hadden gemaakt dat men dacht dat het een nachtscène voorstelde. Na de restauratie in de jaren zestig bleek het een helder daglichtscène te zijn. De bijnaam bleef echter onuitroeibaar.
Een revolutionair groepsportret
In de zeventiende-eeuwse Republiek was het schuttersstuk een populair genre: groepsportretten van de burgerlijke schutterij. Doorgaans werden de leden keurig naast elkaar geportretteerd, als een schoolfoto avant la lettre — iedereen even groot, even goed belicht, even zichtbaar. Rembrandt brak radicaal met deze conventie. Hij componeerde een dynamische actie-scène: de schutters marcheren naar voren, er wordt een musket afgevuurd, een trommel geroffelt. Het is geen portret maar een verhaal.
Het mysterieuze meisje in het goud
Een van de meest intrigerende elementen is het kleine meisje in gouden licht, half verborgen tussen de schutters. Aan haar riem hangt een dode kip — met de klauwen goed zichtbaar. Kunsthistorici hebben eindeloos gespeculeerd over haar identiteit en symboliek. De kip zou een verwijzing zijn naar de 'kloveniers' (de naam van de schutterscompagnie, afgeleid van het geweer klover), en het meisje zelf mogelijk een allegorie van de schutterij of een mascotte.
Verminking en aanslagen
De Nachtwacht heeft een turbulente geschiedenis. In 1715 werd het doek aan alle vier de zijden bijgesneden om het te laten passen in de nieuwe locatie op het Amsterdamse stadhuis — er verdwenen twee figuren aan de linkerkant en aanzienlijke delen boven en links. In 1911 probeerde een werkloze kok het doek te doorsnijden met een schoenmakersmesje. In 1975 sneed een verwarde man er dertien zigzagsneden in met een broodmes. En in 1990 spoot een bezoeker zwavelzuur over het schilderij, dat gelukkig grotendeels op de vernislaag bleef.
"Het is zo vol stroom en beweging dat alle andere schuttersstukken ernaast als speelkaarten lijken."— Samuel van Hoogstraten, leerling van Rembrandt
Operatie Nachtwacht
In 2019 begon het Rijksmuseum aan de grootste restauratie en het meest uitgebreide onderzoek in de geschiedenis van het schilderij, live te volgen via een glazen vitrine. Met behulp van röntgenfluorescentie, macro-fotografie met 717 gigapixel resolutie en kunstmatige intelligentie werden details ontdekt die eeuwenlang verborgen waren gebleven. AI werd zelfs gebruikt om de in 1715 afgesneden delen digitaal te reconstrueren, waardoor we voor het eerst in drie eeuwen de originele compositie konden zien.
Waarom het ertoe doet
De Nachtwacht is meer dan een schilderij — het is een nationaal symbool, een technisch wonder en een verhaal over ambitie. Rembrandt had een conventioneel groepsportret kunnen schilderen en iedereen tevreden kunnen stellen. In plaats daarvan creëerde hij een cinematografisch meesterwerk dat zijn opdrachtgevers verdeelde maar de kunstgeschiedenis veroverde. Het is het bewijs dat grote kunst soms ontstaat door de regels te breken en de gevolgen te accepteren.