Wie was zij?
De meest geaccepteerde theorie is dat het portret Lisa Gherardini voorstelt, de echtgenote van de Florentijnse zijdehandelaar Francesco del Giocondo — vandaar de Italiaanse naam La Gioconda. Maar zekerheid is er niet. Andere theorieën suggereren dat het een geïdealiseerd portret is, een vermomde man, of zelfs een verhuld zelfportret van Leonardo zelf.
De mysterieuze glimlach
De glimlach van de Mona Lisa is het meest geanalyseerde detail in de kunstgeschiedenis. Neurowetenschappers hebben ontdekt dat de glimlach verschijnt en verdwijnt afhankelijk van waar je kijkt — een direct gevolg van Leonardo's sfumato-techniek. Kijk naar haar ogen, en ze lijkt te glimlachen. Kijk naar haar mond, en de glimlach verdwijnt. Één theorie stelt dat ze haar voortanden miste, wat de subtiele, gesloten glimlach zou verklaren.
Vier jaar werk
Leonardo begon het schilderij rond 1503 en nam het mee overal waar hij ging — naar Rome, naar Amboise in Frankrijk — zonder het ooit als 'af' te beschouwen. Hij bleef lagen toevoegen, details verfijnen, de achtergrond aanpassen. Bij zijn dood in 1519 was het schilderij in het bezit van de Franse koning Frans I, die het had gekocht voor wat nu ongeveer 10 miljoen euro zou zijn.
"De Mona Lisa is beroemd omdat ze beroemd is — maar ze werd beroemd omdat ze gestolen was."— Kunsthistorici over de diefstal van 1911
De diefstal die haar beroemd maakte
Op 21 augustus 1911 stal Vincenzo Peruggia — een Italiaanse glazenmaker die in het Louvre werkte — het schilderij door het simpelweg onder zijn jas te verbergen. Twee jaar lang hing er een lege plek aan de muur. De diefstal maakte wereldnieuws en transformeerde de Mona Lisa van een gewaardeerd maar niet uitzonderlijk schilderij tot het beroemdste kunstwerk ter wereld. Toen het terugkeerde naar het Louvre, stonden er rijen tot buiten het museum.
De achtergrond als raadsel
Niet alleen het gezicht fascineert: het landschap achter de Mona Lisa is minstens zo mysterieus. Links en rechts van haar hoofd klopt de horizon niet — de linkerkant ligt aanzienlijk lager dan de rechterkant. Is dit een bewuste keuze van Leonardo, of een onvoltooide compositie? Het rotsachtige landschap lijkt geen bestaande locatie weer te geven, hoewel sommige onderzoekers menen de brug van Bobbio of het Val di Chiana in Toscane te herkennen.
Een cultureel icoon
Vandaag de dag trekt de Mona Lisa jaarlijks meer dan tien miljoen bezoekers naar het Louvre. Het schilderij hangt achter kogelvrij glas in een klimaatgecontroleerde kast. Marcel Duchamp tekende er een snor op, Andy Warhol maakte er een zeefdruk van, en het gezicht is eindeloos gereproduceerd op mokken, t-shirts en koelkastmagneten. De Mona Lisa is allang niet meer alleen een schilderij — het is een cultureel fenomeen dat de grens tussen hoge kunst en populaire cultuur heeft uitgewist.