Van overzee
De naam zegt alles: ultramarijn komt van het Latijnse ultramarinus — 'van over de zee'. Dit diepblauwe pigment werd gemaakt van lapis lazuli, een halfedelsteen die vrijwel uitsluitend te vinden was in de mijnen van het huidige Afghanistan. De gevaarlijke reis over zee naar Europa maakte het pigment kostbaarder dan goud.
Duurder dan goud
In de Renaissance was ultramarijn letterlijk het duurste pigment dat een schilder kon kopen. Het kostte tot wel 100 florijnen per ons — evenveel als een heel huis. Daarom werd het bijna uitsluitend gebruikt voor de mantel van de Maagd Maria, als teken van haar hemelse status. Opdrachtgevers specificeerden in contracten precies hoeveel ultramarijn er gebruikt mocht worden.
Het maakproces
Het maken van ultramarijn uit lapis lazuli was een arbeidsintensief proces dat weken kon duren. De steen werd eerst fijngemalen, vervolgens gemengd met was, hars en olie tot een deegachtige massa. Dit deeg werd herhaaldelijk gekneed in een loogbad, waarbij de blauwe deeltjes langzaam vrijkwamen. Alleen de eerste extractie leverde het zuiverste, meest intense blauw op.
"Ultramarijn is de edelste, de mooiste en de allerkostbaarste kleur."— Cennino Cennini, Il Libro dell'Arte (ca. 1390)
De revolutie van 1826
In 1826 vond de Franse chemicus Jean-Baptiste Guimet een synthetisch alternatief uit — 'Frans ultramarijn'. Plotseling was de meest begeerde kleur voor iedereen betaalbaar. Dit veranderde de schilderkunst fundamenteel: kunstenaars als Monet en Van Gogh konden nu royaal met blauw werken zonder bankroet te gaan.
Yves Klein en het ultieme blauw
In 1960 ging de Franse kunstenaar Yves Klein nog een stap verder: hij ontwikkelde zijn eigen versie van ultramarijn, International Klein Blue (IKB), en patenteerde het. Zijn monochrome blauwe schilderijen werden wereldberoemd. Klein bewees dat één enkele kleur genoeg kan zijn om een heel universum te scheppen — als die kleur maar ultramarijn is.
Vermeer en het blauwe mysterie
Johannes Vermeer gebruikte opvallend veel ultramarijn in zijn schilderijen — meer dan de meeste van zijn tijdgenoten. Bij het Meisje met de parel vormt de diepblauwe tulband een van de meest iconische kleurvlakken uit de kunstgeschiedenis. Hoe Vermeer, die zijn hele leven met geldzorgen kampte, zich zoveel ultramarijn kon veroorloven, blijft een raadsel. Sommige historici vermoeden dat zijn schoonmoeder, een welgestelde vrouw, de kostbare pigmenten financierde.
Ultramarijn vandaag
Hoewel het synthetische ultramarijn het natuurlijke pigment grotendeels heeft vervangen, wordt echte lapis lazuli nog steeds gemijnd en verwerkt door een handvol gespecialiseerde pigmentmakers. Een ons natuurlijk ultramarijn kost tegenwoordig tussen de 300 en 1.000 euro, afhankelijk van de kwaliteit. Het verschil met de synthetische variant is subtiel maar merkbaar: het natuurlijke pigment heeft een warmere, diepere gloed die kunstenaars beschrijven als 'levend'. Het is de kleur waar schilders al zeven eeuwen van dromen.